Một biến thể lan được qua mấy chặng

Một cách làm hay một cách gọi tên lan đi theo đúng những con đường mà hàng hoá đi. Nên số chặng quyết định nó tới được đâu và dừng lại ở đâu.

Đại lượng ở phần này có hai vế: tầm lan của một biến thể — tính bằng chặng — và số biến thể mà một vùng còn giữ được.

Vì sao một biến thể lan theo đường đi

• Nó truyền qua việc thấy người khác làm, mà thấy được thì phải gặp;
• Gặp thường xuyên thì truyền được cả phần khó; gặp thưa thì chỉ truyền được phần dễ;
• Và số lần gặp tỉ lệ nghịch với số chặng — mỗi chặng thêm vào thì số lần gặp giảm mạnh.

Nên tầm lan không đo bằng cây số mà bằng chặng: hai chỗ cách nhau một chặng thì gần như dùng chung mọi thứ; cách nhau ba chặng thì mỗi bên giữ được cách riêng.

Ba mức lan

• Trong cùng một chặng — lan gần như trọn vẹn, kể cả phần phải học lâu;
• Qua một chặng — lan phần nhìn thấy được, mất phần chi tiết;
• Qua hai chặng trở lên — chỉ còn lan cái tên và hình dáng, phần cách làm ở lại.

Ba mức ấy giải thích một hiện tượng hay gặp: hai nơi xa nhau có thứ trông giống nhau mà làm khác hẳn. Hình thì đi xa được, cách làm thì không.

Cái gì lan xa, cái gì ở lại

• Thứ mô tả được bằng lời thì lan xa — chỉ cần một người kể lại;
• Thứ phải nhìn mới hiểu thì lan gần hơn;
• Thứ phải làm cùng nhiều lần mới học được thì gần như không qua nổi một chặng;
• Và thứ gắn với vật liệu chỉ có ở một chỗ thì không lan được dù mô tả dễ.

Nhóm thứ ba là nhóm quyết định. Phần cốt lõi của một cách làm thường nằm ở nhóm ấy, nên nó ở lại chỗ nó sinh ra — và đó là lý do các chỗ nhiều chặng giữ được nhiều thứ riêng.

Đo tầm lan của một biến thể

• Tìm chỗ xa nhất mà nó còn xuất hiện, rồi đếm số chặng từ chỗ gốc tới đó;
• Kiểm xem ở chỗ xa nhất ấy nó còn nguyên hay chỉ còn cái tên;
• Và chỗ nó bắt đầu biến dạng chính là tầm lan thật, không phải chỗ nó biến mất.

Phân biệt cuối rất quan trọng: một thứ còn tên mà mất cách làm thì đã ra ngoài tầm lan rồi. Đếm tới chỗ nó còn nguyên mới cho con số đúng.

Tầm lan không đối xứng

• Từ hành lang toả vào thì lan xa hơn — vì dòng người đi theo chiều ấy nhiều hơn;
• Từ vùng nhiều chặng ra thì lan gần, dù khoảng cách như nhau;
• Và chênh lệch ấy lớn dần theo số chặng.

Nên trong một hệ có xương sống, thứ ở hành lang có mặt khắp nơi còn thứ ở vùng sâu thì ít ai biết — không phải vì thứ nào hơn thứ nào, mà vì hai chiều lan không bằng nhau.

Đọc số biến thể mà một vùng giữ được

• Vùng ít chặng thì ít biến thể — mọi thứ đã trộn về một cách chung;
• Vùng nhiều chặng thì nhiều biến thể, và các biến thể ấy khác nhau rõ;
• Và đếm số biến thể là một cách đo ngược số chặng — nhiều biến thể trong một khoảng hẹp là dấu của nhiều chặng.

Phép đọc ngược này dùng được khi chưa hỏi được ai về đường đi: nhìn xem cùng một loại việc ở đây có mấy cách làm khác nhau. Nhiều cách thì các chỗ ấy cách nhau nhiều chặng.

Tầm lan đổi theo thứ đang lan

• Thứ ai cũng cần thì lan xa hơn — nó được hỏi tới nhiều nên có nhiều dịp truyền;
• Thứ chỉ vài người dùng thì lan gần, dù mô tả dễ như nhau;
• Và thứ phải mua mới có thì lan theo đúng đường hàng đi, không xa hơn.

Nên hai thứ cùng xuất phát một chỗ có thể có tầm lan rất khác nhau. Đo tầm lan phải đo cho từng thứ một, không lấy một con số chung cho cả vùng — con số chung ấy là trung bình của những thứ không cùng loại.

Đây là cách đọc ở mức cơ chế, không phải mô tả về bất kỳ nhóm người nào. Mọi việc thật phải hỏi cơ quan có thẩm quyền sở tại, cơ quan đại diện Việt Nam hoặc luật sư.