Bớt một chặng thì mọi thứ vào ra dễ hơn — và các cách làm riêng bắt đầu chịu sức ép. Nhưng không phải cái nào cũng mất, và cái còn lại thì đoán được.
Thứ tự mất
- Mất trước là thứ có bản thay thế rẻ hơn ở ngoài — sức ép trực tiếp nhất;
- Rồi tới thứ tốn công mà kết quả không khác mấy;
- Rồi tới thứ chỉ còn vài người làm — nó vốn đã yếu, chỉ cần một thay đổi nhỏ;
- Và còn lại là thứ gắn với vật liệu tại chỗ hoặc không có bản thay thế.
Thứ tự này đều đặn tới mức đoán trước được: nhìn một vùng sắp bớt chặng là biết khá chắc cái gì sẽ lặng đi trước. Và biết trước thì ai muốn giữ còn kịp làm gì đó.
Cái được khi bớt chặng
- Thứ cần từ ngoài rẻ đi, và nhóm việc bị loại trước đây mở lại;
- Người ra vào dễ hơn, nên phần học được từ ngoài nhiều hơn;
- Và thứ làm ra ở đây bán được xa hơn — phần này ít được nhắc nhưng quan trọng nhất.
Vế thứ ba mở ra một khả năng mà bậc cao không có: một cách làm riêng có thể thành một thứ bán được ra ngoài thay vì chỉ dùng tại chỗ. Khi ấy nó không mất mà đổi vai.
Hai kết cục của một cách làm riêng
- Bị thay bởi bản từ ngoài — kết cục thường gặp với thứ không có gì đặc biệt;
- Trở thành thứ bán ra ngoài — kết cục của thứ mà nơi khác không làm được;
- Và ranh giữa hai kết cục là câu hỏi nơi khác có làm được không.
Nên với ai giữ một cách làm riêng, câu đáng hỏi trước khi đường sá tốt lên là: cái mình làm có thứ gì mà chỗ khác không có. Có thì bớt chặng là cơ hội; không có thì đó là sức ép.
Trộn không xảy ra ngay
- Bớt chặng thì số lần gặp tăng, nhưng phải đủ nhiều lần mới đổi;
- Nên có một quãng mà hai cách cùng tồn tại, và quãng ấy có thể kéo dài một thế hệ;
- Và trong quãng ấy thì cả hai đều còn người làm — đó là lúc dễ học nhất.
Với người muốn tìm hiểu, quãng chồng lấn này là cửa sổ tốt nhất: cách cũ còn người làm, cách mới đã có mặt, và so hai cách cạnh nhau thì hiểu được cả hai nhanh hơn nhiều so với học riêng từng cái.
Bớt chặng không đều trên cả vùng
- Chỗ nằm trên tuyến mới bớt ngay, chỗ cách tuyến ấy một chặng thì không;
- Nên chênh lệch trong cùng một vùng lớn ra thay vì nhỏ đi;
- Và các biến thể dồn về những chỗ chưa được chạm tới.
Hệ quả hơi ngược trực giác: một tuyến mới làm cho vùng đó đa dạng hơn trong ngắn hạn, vì nó tạo ra chênh lệch giữa chỗ đã bớt chặng và chỗ chưa. Chỉ sau khi cả vùng cùng bớt thì các biến thể mới thật sự gộp lại.
Ai quyết định cái gì được giữ
- Không ai quyết cả — kết quả là tổng của rất nhiều lựa chọn nhỏ hằng ngày;
- Mỗi lựa chọn đều hợp lý ở mức của nó, nên không có chỗ nào để nói rằng đây là sai;
- Và cái mất chỉ thấy được khi nhìn lại sau nhiều năm.
Nên nếu muốn giữ một cách làm nào đó thì phải làm cho nó có lý do tồn tại ở điều kiện mới, chứ không phải nhắc người ta nhớ tới nó. Lý do tồn tại thì bền; lời nhắc thì không.
Cửa sổ chồng lấn kéo dài bao lâu
- Dài bằng quãng mà lớp người còn biết cách cũ vẫn đang làm việc;
- Nên nó tính bằng một thế hệ, không bằng năm;
- Và nó khép lại lặng lẽ — không có mốc nào đánh dấu.
Với ai muốn ghi lại hoặc học lấy một cách làm, đó là toàn bộ thời gian có được. Nghe thì dài nhưng nó không gia hạn được, và phần lớn người chỉ nhận ra khi cửa sổ đã khép.
Đây là cách đọc ở mức cơ chế, không phải mô tả về bất kỳ nhóm người nào. Mọi việc thật phải hỏi cơ quan có thẩm quyền sở tại, cơ quan đại diện Việt Nam hoặc luật sư.
Cái gì mất trước khi bớt chặng?
Thứ có bản thay thế rẻ hơn ở ngoài, rồi thứ tốn công mà kết quả không khác mấy, rồi thứ chỉ còn vài người làm.
Bớt chặng luôn là sức ép à?
Không. Với thứ mà nơi khác không làm được thì đó là cơ hội — nó có thể thành thứ bán ra ngoài thay vì chỉ dùng tại chỗ.
Quãng hai cách cùng tồn tại có ý nghĩa gì?
Đó là cửa sổ tốt nhất để tìm hiểu — cả hai đều còn người làm, và so hai cách cạnh nhau thì hiểu nhanh hơn học riêng từng cái.
Một tuyến mới làm vùng ấy đồng nhất hơn ngay không?
Ngược lại trong ngắn hạn — nó tạo chênh lệch giữa chỗ đã bớt chặng và chỗ chưa. Chỉ khi cả vùng cùng bớt thì các biến thể mới gộp lại.
