Vì sao nơi nhiều chặng giữ được nhiều cách làm riêng

Không phải vì ở đó người ta cố giữ, mà vì thứ ở ngoài không vào tới nơi. Bốn cơ chế, và cả bốn đều là hệ quả của số chặng chứ không của ý muốn.

Cơ chế một: thứ thay thế không vào tới

• Một cách làm bị thay khi có cách khác rẻ hơn hoặc tiện hơn;
• Cách ấy phải chở vào, và chở vào thì tốn theo số chặng;
• Nên ở bậc cao thì thứ thay thế đắt tới mức không đáng, và cách cũ tiếp tục là cách hợp lý.

Điểm cuối đáng nhấn: giữ cách cũ ở đó là một phép tính đúng, không phải một sự bảo thủ. Cùng người ấy ở một chỗ ít chặng sẽ đổi ngay, vì ở đó phép tính ra kết quả khác.

Cơ chế hai: phải tự lo nên phải giữ đủ bộ

• Ở bậc cao thì nhiều việc không mua được, phải tự làm;
• Tự làm thì phải giữ cả bộ cách làm, kể cả phần ít dùng;
• Và bộ ấy truyền lại được vì nó còn dùng hằng ngày.

Ngược lại, ở bậc thấp thì phần ít dùng rụng trước — không ai truyền lại một việc mà mình đã lâu không làm. Nên số chặng giữ lại không chỉ một cách làm mà giữ cả những phần phụ quanh nó.

Cơ chế ba: ít người qua lại nên ít bị trộn

• Trộn xảy ra khi hai cách gặp nhau đủ thường;
• Gặp thưa thì mỗi bên vẫn đi đường của mình;
• Và gặp một lần thì thấy lạ chứ chưa đủ để đổi.

Nên số chặng hoạt động như một cái vách: nó không cấm gì cả, nó chỉ làm cho số lần gặp không đủ. Và đó là cơ chế đủ mạnh mà không cần ai chủ ý.

Cơ chế bốn: vật liệu tại chỗ quyết định cách làm

• Cách làm bám vào thứ sẵn có quanh đó — có gì làm nấy;
• Vật liệu khác nhau thì cách làm khác nhau, dù mục đích như nhau;
• Và ở bậc cao thì vật liệu gần như hoàn toàn là thứ tại chỗ.

Cơ chế này là cơ chế bền nhất vì nó gắn vào một thứ không đổi. Ngay cả khi số chặng giảm, cách làm gắn với vật liệu tại chỗ vẫn còn lý do tồn tại — nó chỉ thu hẹp chứ không mất.

Bốn cơ chế không mạnh như nhau

• Ba cơ chế đầu mất tác dụng khi số chặng giảm — chúng là hệ quả trực tiếp của khoảng cách;
• Cơ chế thứ tư thì không, vì nó gắn với vật liệu;
• Nên khi một vùng bớt chặng, cái còn lại là phần gắn với vật liệu tại chỗ.

Phép đọc rút ra: muốn biết cái gì ở một vùng sẽ còn sau khi đường sá tốt lên, hãy tìm phần gắn với thứ chỉ có ở đó. Phần ấy còn; phần còn lại thì thu hẹp dần.

Không phải bậc cao thì giữ được mọi thứ

• Bậc cao giữ được cách làm nhưng không giữ được người — người trẻ vẫn đi;
• Và một cách làm mất người truyền thì mất, dù cách ly tới đâu;
• Nên số chặng chỉ chặn được thứ từ ngoài vào, không chặn được thứ từ trong đi ra.

Đây là một đối xứng đáng chú ý: vách chỉ chắn một chiều. Nó giữ cho cái bên trong khỏi bị thay, nhưng không giữ được người ở lại — và về lâu dài thì vế thứ hai quyết định nhiều hơn.

Vách chắn cũng chắn cả thứ có ích

• Không chỉ thứ thay thế bị chặn — cả cách làm tốt hơn cũng không vào tới;
• Nên ở bậc cao thì một cải tiến mất rất lâu mới tới nơi;
• Và khi tới thì nó tới cùng lúc với nhiều thứ khác, nên quãng thay đổi dồn lại thành một đợt.

Đó là lý do các vùng nhiều chặng thường đổi theo đợt chứ không đổi dần: nhiều năm gần như đứng yên rồi một quãng ngắn đổi rất nhiều. Nhịp ấy khác hẳn nhịp đổi đều của chỗ ít chặng, và người quen một nhịp thì thấy nhịp kia rất lạ.

Bốn cơ chế cũng áp cho một nghề

• Nghề nào ở bậc cao cũng phải rộng hơn — không có ai chuyên một khâu để nhờ;
• Nên tay nghề ở đó bao trùm nhiều việc thay vì sâu một việc;
• Và đó là một loại tay nghề khác chứ không phải kém hơn — nó khó sao chép hơn vì phải học nhiều phần.

Với người từ chỗ ít chặng tới, khác biệt này thấy rõ ngay: ở đây một người làm trọn việc mà chỗ kia chia cho ba người. Và điều đó không phải do tổ chức kém mà do không có đủ lượng để chia.

Đây là cách đọc ở mức cơ chế, không phải mô tả về bất kỳ nhóm người nào. Mọi việc thật phải hỏi cơ quan có thẩm quyền sở tại, cơ quan đại diện Việt Nam hoặc luật sư.