Phần không trả bằng tiền

Ba phần trong bốn của giá một chặng không có hoá đơn. Chúng vẫn được trả, chỉ là trả bằng thứ khác — và ai trả thì thường không tự tính.

Vì sao chúng bị bỏ khỏi phép tính

• Không có ai đưa giấy đòi, nên không có mốc để nhớ;
• Chúng rải ra chứ không dồn một lúc, nên mỗi lần đều nhỏ;
• Và chúng trả bằng thứ khó quy đổi — thời gian, công sức, sự chắc chắn.

Cộng lại thì chúng thường lớn hơn phần có hoá đơn. Nên một phép tính chỉ đếm tiền không phải là ước thấp một chút mà là ước thiếu quá nửa.

Quy thời gian về một đơn vị

• Hỏi một ngày của mình đổi được bao nhiêu nếu dùng vào việc khác;
• Nhân với số ngày mỗi chuyến tốn, kể cả ngày chờ;
• Và tính cả ngày phải chuẩn bị và ngày hồi lại sau chuyến.

Hai khoản cuối hay bị bỏ và chúng không nhỏ. Một chuyến hai ngày đi thường tốn bốn ngày của một tuần, và khi tính đủ như vậy thì nhiều chuyến hoá ra không đáng đi.

Quy hao hụt về một đơn vị

• Đo bằng tỉ lệ chứ không bằng lượng — vì nó theo tỉ lệ ở mỗi lần bốc dỡ;
• Nhân dồn qua các chặng, không cộng;
• Và tính cả phần giảm chất lượng, không chỉ phần mất hẳn.

Phần giảm chất lượng là phần khó thấy nhất: hàng vẫn đủ nhưng bán được giá thấp hơn. Nó không hiện ra ở đâu ngoài giá bán, nên rất dễ bị quy nhầm cho thị trường thay vì cho chuỗi vận chuyển.

Quy phần dự phòng về một đơn vị

• Đo bằng khoản phải giữ sẵn để chịu được một lần hỏng;
• Khoản ấy nằm im nên nó có giá — nó là phần không dùng vào việc khác được;
• Và nó tỉ lệ với số chặng, vì nhiều chặng thì nhiều chỗ có thể hỏng.

Đây là khoản mà người mới gần như luôn quên: họ tính đủ cho một chuyến trót lọt. Và chuyến đầu thường trót lọt, nên bài học chỉ tới ở chuyến thứ ba hoặc thứ tư.

Khi quy xong thì so được

• So hai tuyến khác nhau — tuyến rẻ tiền mà chờ lâu có khi đắt hơn;
• So đi và không đi — nhiều việc chỉ đáng khi tính thiếu;
• Và so với việc làm ở nhà — phần đi lại có khi lớn hơn phần làm ra.

Phép so thứ ba mở ra một hướng mà phép tính thiếu không cho thấy: bỏ hẳn phần đi lại và làm thứ khác ngay tại chỗ. Nó chỉ hiện ra khi phần không trả bằng tiền được đưa vào bảng.

Ai chịu phần nào

• Người chở chịu phần tiền và một phần rủi ro;
• Người gửi chịu hao hụt và phần chờ ở đầu gửi;
• Người nhận chịu phần chờ ở đầu nhận và phần giảm chất lượng;
• Và thoả thuận quyết định ai chịu phần nào, chứ không phải tự nhiên mà thế.

Điểm cuối là điều đáng nhớ nhất: phần lớn cách chia này là mặc định chứ không phải bắt buộc. Nói rõ từ đầu ai chịu phần nào thì tránh được phần lớn tranh cãi về sau, và đó là việc không tốn gì.

Ghi lại một lần rồi dùng nhiều năm

• Ghi bốn phần cho một chuyến cụ thể, kèm ngày tháng;
• Lần sau chỉ cần cập nhật phần tiền — ba phần kia đổi chậm hơn;
• Và bảng ấy dùng được cho mọi quyết định liên quan tới đi lại.

Cái đáng giá của bảng này không phải con số mà là thói quen tính đủ bốn phần. Một lần lập bảng thì lần sau tự động nghĩ tới ba phần ẩn, và chừng ấy đã sửa được phần lớn ước lượng thiếu.

Phần ẩn khác nhau theo người

• Người có việc khác để làm thì thời gian chờ đắt;
• Người đang rỗi thì phần ấy gần như bằng không;
• Và cùng một chuyến vì thế đắt với người này và rẻ với người kia.

Điều này giải thích vì sao hai người cùng đi một tuyến lại đánh giá nó khác hẳn nhau — và cả hai đều đúng. Nên khi hỏi ai đó tuyến này có đáng đi không, phải hỏi kèm họ đang có gì khác để làm.

Đây là cách đọc ở mức cơ chế, không phải khuyến cáo đi lại. Mọi việc thật phải hỏi cơ quan có thẩm quyền sở tại, cơ quan đại diện Việt Nam hoặc luật sư.