Chi phí không chia đều giữa các bên

Cùng một chuyến, ba bên chịu ba phần khác nhau — và bên chịu nhiều nhất thường là bên ít có tiếng nói nhất trong việc chọn cách đi.

Ba bên và phần mặc định của họ

• Người gửi — chịu hao ở đầu gửi, chờ ở đầu gửi, và thường trả tiền chở;
• Người chở — chịu chi phí phương tiện và một phần rủi ro dọc đường;
• Người nhận — chịu chờ ở đầu nhận và phần giảm chất lượng;
• Và cách chia ấy là thói quen chứ không phải luật.

Nên câu đáng hỏi trước mỗi thoả thuận là: nếu hàng tới muộn hoặc tới trong tình trạng kém thì ai chịu. Hỏi trước thì rõ; không hỏi thì mặc định rơi vào bên yếu hơn.

Ai quyết định thì ít chịu hơn

• Bên chọn cách đi thường không chịu phần chờ;
• Bên chọn thời điểm không chịu phần hao do chờ;
• Và bên định giá không chịu phần giảm chất lượng.

Ba lệch này cùng hướng, nên chúng cộng dồn: bên ít quyết nhất chịu nhiều nhất. Và ở một chuỗi nhiều chặng, bên ít quyết thường là bên ở cuối chuỗi — tức chính bên đã chịu nhiều chặng nhất.

Đổi cách chia là việc làm được

• Nói rõ ai chịu phần nào từ đầu — việc này không tốn gì;
• Gắn một phần giá vào tình trạng khi nhận, không chỉ vào việc đã chở;
• Và chia phần chờ theo bên gây ra chờ, nếu xác định được.

Cách thứ hai là cách hiệu quả nhất vì nó đặt phần hao vào tay bên kiểm soát được nó. Khi người chở chịu một phần giảm chất lượng thì họ tự tìm cách đi nhanh và giữ hàng kỹ hơn, mà không ai phải nhắc.

Khi không xác định được ai gây ra

• Chia đôi thường là giải pháp thực tế, dù không công bằng tuyệt đối;
• Quan trọng hơn là chia trước chứ không chia sau;
• Và một cách chia dở mà biết trước còn hơn một cách công bằng mà tranh cãi sau.

Lý do rất thực tế: tranh cãi sau tốn nhiều hơn phần đang tranh, và nó còn làm hỏng quan hệ vốn là thứ đáng giá hơn một chuyến hàng.

Bên chịu phần ẩn thường không biết mình đang chịu

• Phần chờ trông như chuyện thường, không như một khoản;
• Phần giảm chất lượng bị quy cho thị trường;
• Và phần dự phòng trông như sự cẩn thận chứ không như chi phí.

Nên việc đầu tiên nên làm không phải đàm phán mà là tự tính xem mình đang chịu bao nhiêu. Rất nhiều thoả thuận trông cân bằng chỉ vì một bên chưa bao giờ đặt bút tính phần ẩn của mình.

Chuỗi càng dài thì càng lệch

• Mỗi chặng thêm một lần chuyển tay, và mỗi lần chuyển tay là một lần chia lại;
• Bên ở giữa chuyển được phần của mình sang hai đầu;
• Và hai đầu thì không chuyển đi đâu được.

Nên trong một chuỗi dài, phần ẩn dồn về hai đầu — người làm ra và người dùng cuối. Biết điều đó thì hiểu vì sao giá ở hai đầu chênh nhau nhiều hơn tổng chi phí thật của cả chuỗi.

Tự tính phần ẩn của mình

• Ghi lại một chuyến từ lúc chuẩn bị tới lúc xong hẳn, kể cả ngày hồi lại;
• Đánh dấu chỗ nào mình chờ, chỗ nào mình mất, chỗ nào mình phải dự phòng;
• Và quy tất cả về một đơn vị rồi so với phần mình nhận được.

Phép tính này làm một lần cho một chuyến là đủ, và kết quả thường gây bất ngờ. Nó không đổi được thoả thuận ngay nhưng nó đổi được cách mình thoả thuận lần sau — vì lần sau mình biết mình đang đưa ra cái gì.

Khi mình là bên ở giữa

• Bên ở giữa chuyển được phần của mình sang hai đầu, nên vị trí ấy nhẹ nhất;
• Nhưng nó cũng là vị trí dễ bị bỏ qua nhất khi một tuyến thẳng xuất hiện;
• Và phần nhẹ ấy chính là lý do người ta muốn bỏ qua mình.

Nên bên ở giữa nên giữ phần của mình ở mức đủ để còn đáng tồn tại. Lấy quá nhiều thì hai đầu tìm cách nối thẳng, và khi ấy vị trí nhẹ nhất thành vị trí biến mất đầu tiên.

Đây là cách đọc ở mức cơ chế, không phải khuyến cáo đi lại. Mọi việc thật phải hỏi cơ quan có thẩm quyền sở tại, cơ quan đại diện Việt Nam hoặc luật sư.