Bên dưới Phật giáo ở Myanmar còn một lớp tín ngưỡng bản địa cổ hơn — thờ các vị thần gọi là nat, vẫn sống động tới ngày nay. Hiểu lớp này giúp giải thích nhiều thứ mà nếu chỉ nhìn qua Phật giáo sẽ thấy khó hiểu.
- Nat là các vị thần trong tín ngưỡng bản địa Myanmar.
- Có một danh sách các nat chính được thờ rộng rãi trên cả nước.
- Phần lớn các nat này là người thật đã chết một cách bi thảm.
- Núi Popa gần Bagan là trung tâm thờ nat nổi tiếng nhất.
Nat là gì
Nat là các vị thần trong hệ tín ngưỡng bản địa, có trước khi Phật giáo trở thành tôn giáo chủ đạo ở vùng này.
Điểm đặc biệt: phần lớn các nat chính là những người có thật trong lịch sử hoặc truyền thuyết, chết một cách bi thảm hoặc oan ức — bị hành hình, bị sát hại, chết trong tai nạn.
Theo tín ngưỡng, những cái chết như vậy khiến linh hồn không siêu thoát mà ở lại với quyền năng nhất định, có thể giúp đỡ hoặc gây hại cho người sống.
Vì vậy người ta thờ cúng để cầu sự phù hộ và tránh sự quấy nhiễu — logic khá giống với nhiều tín ngưỡng dân gian ở các nước khác, trong đó có Việt Nam.
Quan hệ với Phật giáo
Đây là điểm thú vị nhất về mặt văn hoá: hai hệ tín ngưỡng tồn tại song song chứ không loại trừ nhau.
Về mặt giáo lý, Phật giáo không chủ trương thờ thần. Nhưng trong thực tế, người Myanmar vừa là Phật tử vừa thờ nat, với sự phân vai khá rõ.
Cách phân vai thường được mô tả: Phật giáo lo phần giải thoát và đời sau; nat lo những việc cụ thể của đời này — sức khoẻ, làm ăn, thi cử, chuyến đi xa.
Về mặt lịch sử, có quá trình dung hoà — các nat được đưa vào một hệ thống có trật tự và được đặt ở vị trí thấp hơn so với Phật, chứ không bị loại bỏ. Đây là cách các nền văn hoá thường xử lý khi một tôn giáo mới tới.
Với người Việt, mô hình này rất quen — cũng là Phật giáo cùng tồn tại với thờ Mẫu, thờ thành hoàng, thờ tổ tiên, mỗi thứ một vai trò.
Thờ nat trong đời sống
Dấu hiệu dễ thấy: các bàn thờ nhỏ đặt ở góc nhà, ở gốc cây lớn, ở đầu làng, với đồ cúng là hoa, quả, đôi khi là những thứ mà vị nat đó được cho là ưa thích khi còn sống.
Trong nhiều gia đình Myanmar có một góc thờ nat riêng, đặt ở vị trí thấp hơn bàn thờ Phật — thể hiện đúng trật tự đã nói ở trên.
Ở chùa, đôi khi cũng có điện thờ nat nằm bên ngoài khu vực chính — lại là cùng một nguyên tắc về vị trí.
Lễ hội nat và người hầu đồng
Có các lễ hội nat được tổ chức ở những địa điểm gắn với từng vị, thu hút rất đông người tham dự.
Trung tâm được biết đến nhiều nhất là núi Popa gần Bagan — một ngọn núi lửa đã tắt, với ngôi đền trên đỉnh một khối đá dựng đứng, là nơi thờ nat quan trọng bậc nhất.
Trong các lễ hội có người hành lễ nhập đồng — múa, ca và truyền lời của nat cho người tới cầu. Vai trò này là một nghề trong xã hội Myanmar, với sự truyền nghề và có vị trí riêng trong cộng đồng.
Với người Việt, đây là hiện tượng rất dễ nhận ra vì gần với tín ngưỡng hầu đồng trong đạo Mẫu — cùng cấu trúc: người trung gian, âm nhạc, múa, và việc truyền lời thần.
Vì sao điều này đáng biết
Ba lý do.
Thứ nhất, nó giải thích thực tế — nếu chỉ biết Myanmar là nước Phật giáo, sẽ không hiểu các bàn thờ nhỏ ở gốc cây hay các lễ hội có nhập đồng.
Thứ hai, nó cho thấy cách các nền văn hoá xử lý sự chồng lớp tín ngưỡng — không xoá bỏ mà sắp xếp lại trật tự.
Các tôn giáo khác ở Myanmar
Ngoài Phật giáo và tín ngưỡng nat, Myanmar còn có các cộng đồng tôn giáo khác, phân bố theo vùng và theo dân tộc.
Thiên chúa giáo phổ biến trong các cộng đồng Kachin, Chin và một bộ phận Kayin — kết quả của hoạt động truyền giáo từ thời thuộc địa, và nay là phần quan trọng trong bản sắc của các nhóm này.
Hồi giáo có ở một số vùng, đặc biệt ven biển và trong các cộng đồng có nguồn gốc thương mại hàng hải lâu đời.
Ấn Độ giáo có trong các cộng đồng gốc Nam Á định cư từ thời thuộc địa, chủ yếu ở các thành phố cảng.
Sự hiện diện của các tôn giáo này thấy được trong kiến trúc đô thị — ở Yangon và Mawlamyine, nhà thờ, đền Hindu, thánh đường và chùa có thể nằm cùng một khu phố, dấu vết của các cảng thương mại đa văn hoá.
Cần nói rõ: quan hệ giữa các cộng đồng tôn giáo ở Myanmar có những giai đoạn căng thẳng, và đây là chủ đề được cộng đồng quốc tế theo dõi. Bài viết này nêu thực tế đó mà không đi vào đánh giá, và nhắc lại rằng mọi thông tin về tình hình phải tra cứu tại nguồn chính thức cập nhật.
Thứ ba, đây là điểm giao thoa với văn hoá Việt Nam — hai nước ở hai truyền thống Phật giáo khác nhau nhưng có cùng mô hình chung sống giữa tôn giáo lớn và tín ngưỡng dân gian.
Nat là gì?
Các vị thần trong tín ngưỡng bản địa Myanmar, phần lớn là người thật đã chết bi thảm hoặc oan ức — linh hồn được cho là ở lại với quyền năng nhất định.
Thờ nat có mâu thuẫn với Phật giáo không?
Trong thực tế thì không — hai hệ tồn tại song song với phân vai: Phật giáo lo phần giải thoát, nat lo những việc cụ thể của đời này.
Núi Popa là gì?
Núi lửa đã tắt gần Bagan, với ngôi đền trên đỉnh một khối đá dựng đứng — trung tâm thờ nat quan trọng bậc nhất Myanmar.
Có gì giống với Việt Nam?
Mô hình Phật giáo cùng tồn tại với tín ngưỡng dân gian, và hiện tượng nhập đồng trong lễ hội nat rất gần với hầu đồng trong đạo Mẫu.
