Nghệ thuật truyền thống Myanmar: múa rối, âm nhạc và sân khấu

Myanmar có các loại hình nghệ thuật truyền thống riêng biệt, trong đó múa rối dây và đàn hạc Miến là hai thứ không thấy ở nơi khác trong khu vực.

Múa rối dây

Đây là loại hình sân khấu truyền thống quan trọng nhất của Myanmar, với các con rối gỗ được điều khiển bằng nhiều dây.

Điểm đặc biệt về kỹ thuật: rối Myanmar có số dây rất nhiều — cho phép cử động tinh tế tới từng ngón tay và biểu cảm, đòi hỏi nghệ nhân điều khiển phải thành thục qua nhiều năm.

Về nội dung, các vở diễn lấy từ tích Phật giáo, truyền thuyết lịch sử và truyện dân gian — vừa giải trí vừa truyền tải giáo lý và lịch sử cho khán giả phần lớn không biết chữ trong quá khứ.

Bộ nhân vật trong một gánh rối truyền thống có cấu trúc cố định — với các vai vua, hoàng tử, ẩn sĩ, hề, thú vật và các nhân vật siêu nhiên, mỗi vai có hình dáng và cách điều khiển riêng.

Đây là loại hình đang gặp khó khăn về truyền nghề — số gánh rối giảm, và việc đào tạo nghệ nhân mới là thách thức. Một số đoàn biểu diễn cho khách du lịch, và đó vừa là nguồn thu giúp duy trì nghề vừa là điều làm thay đổi hình thức biểu diễn.

Đàn hạc saung

Đây là nhạc cụ đặc trưng nhất của Myanmar — một loại đàn hạc có thân cong, ít thấy ở các nước lân cận.

Điều đáng chú ý về lịch sử: đàn hạc từng phổ biến ở nhiều nền văn minh cổ nhưng hầu hết đã biến mất. Myanmar là một trong số rất ít nơi loại nhạc cụ này còn được sử dụng liên tục tới ngày nay.

Âm thanh của saung nhẹ và mềm, thường dùng trong nhạc thính phòng cổ điển chứ không phải nhạc lễ hội.

Hình ảnh đàn hạc xuất hiện trong biểu tượng văn hoá Myanmar, cho thấy vị trí của nó trong bản sắc dân tộc.

Dàn nhạc truyền thống

Dàn nhạc truyền thống Myanmar có cấu trúc riêng, với trung tâm là bộ trống xếp thành vòng tròn — người chơi ngồi giữa và đánh các trống có cao độ khác nhau.

Đây là nhạc cụ đòi hỏi kỹ thuật cao, vì người chơi vừa giữ nhịp vừa chơi giai điệu.

Dàn nhạc còn có bộ cồng xếp vòng, kèn, chũm choẹ và trống, tạo âm thanh mạnh phù hợp với biểu diễn ngoài trời trong lễ hội.

Với người Việt, âm thanh này có nét chung với nhạc lễ hội Đông Nam Á nói chung, nhưng cấu trúc dàn nhạc thì khác rõ.

Hội hoạ và nghệ thuật thị giác

Truyền thống hội hoạ Myanmar gắn với tranh tường trong các đền tháp, đặc biệt ở Bagan — với nội dung về tích Phật giáo và đời sống đương thời.

Các bức tranh này là nguồn tư liệu lịch sử quý, cho thấy trang phục, sinh hoạt, kiến trúc của thời kỳ đó.

Trong nghệ thuật ứng dụng, Myanmar có nghề sơn mài với kỹ thuật riêng — nhiều lớp sơn trên cốt tre hoặc gỗ, khắc hoa văn rồi điền màu. Bagan là trung tâm của nghề này.

Bảo tồn

Các loại hình nghệ thuật truyền thống Myanmar đối mặt với thách thức chung của nghệ thuật truyền thống ở mọi nơi — khán giả giảm, thu nhập nghệ nhân thấp, và người trẻ ít theo nghề.

Các nỗ lực bảo tồn gồm đào tạo trong trường nghệ thuật, biểu diễn phục vụ du lịch, và ghi hình tư liệu.

Mỗi hướng có mặt hạn chế: biểu diễn du lịch giúp duy trì nghề nhưng làm ngắn và đơn giản hoá tác phẩm; ghi hình giữ được hình thức nhưng không giữ được việc truyền nghề sống.

Nghề thủ công vùng

Bên cạnh nghệ thuật biểu diễn, Myanmar có các nghề thủ công phân bố theo vùng, mỗi nơi một đặc sản.

• Sơn mài Bagan — nhiều lớp sơn trên cốt tre, khắc hoa văn rồi điền màu;
• Dát vàng lá và tạc đá Mandalay — phục vụ nhu cầu tôn giáo rất lớn;
• Dệt lụa và dệt sợi sen vùng hồ Inle — kỹ thuật dệt từ cuống sen hiếm thấy ở nơi khác;
• Ô giấy Pathein — khung tre, giấy dầu, hoa văn vẽ tay;
• Và đồ bạc và đá quý ở các vùng có mỏ.

Nghề dệt sợi sen đáng nói riêng vì tính độc đáo. Sợi được rút từ cuống sen bằng tay, từng chút một — cần hàng nghìn cuống để làm ra một tấm vải nhỏ, nên sản phẩm rất đắt và thường dùng cho mục đích tôn giáo.

Với người mua hàng thủ công, mua tại xưởng hoặc làng nghề cho chất lượng và giá tốt hơn so với cửa hàng ở khu du lịch — và tiền cũng đến tay người làm nhiều hơn.

Đây là bài toán mà nghệ thuật truyền thống Việt Nam cũng đang đối mặt — và là điểm mà kinh nghiệm hai bên có thể trao đổi.