Khi một kênh đứt

Ba kênh không đứt cùng lúc và cũng không đứt như nhau. Biết kênh nào đang yếu thì biết cái gì sắp mất và còn kịp làm gì.

Khi kênh làm cùng đứt

• Xảy ra khi không còn ai đủ trẻ để học, hoặc người biết không còn làm nữa;
• Mất ngay phần phán đoán — nhịp, điểm dừng, cách chữa;
• Và phần còn lại vẫn làm được nhưng luôn thiếu một chút, và không ai chỉ ra được thiếu ở đâu.

Đây là kiểu đứt nặng nhất và cũng lặng nhất: không có lúc nào là lúc nó đứt. Người ta chỉ nhận ra sau nhiều năm, khi so với một vật cũ và thấy có gì đó khác.

Khi kênh vật đứt

• Xảy ra khi tuyến ngừng hoặc vật không còn được làm;
• Vùng ở xa mất luôn cả thứ ấy, vì họ vốn chỉ dùng chứ không làm;
• Và chỗ gốc thì không mất gì — họ vẫn làm, chỉ là bán được ít hơn.

Nên kiểu đứt này chỉ đau ở một đầu. Và ở đầu bị đau thì thường phải học làm lại từ đầu, dù đã dùng thứ ấy hàng chục năm.

Khi kênh lời đứt

• Ít khi đứt hẳn — lời đi được cả khi mọi thứ khác dừng;
• Nhưng nó loãng dần khi số người kể ít đi;
• Và loãng tới mức chỉ còn cái tên thì coi như đã đứt.

Dấu của kênh lời đang loãng: khi hỏi thì mỗi người kể một khác và không ai chắc. Lúc ấy vẫn còn người nhớ, nhưng phần nhớ được của mỗi người đã không đủ để ghép lại.

Bù kênh này bằng kênh kia

• Kênh làm cùng đứt thì lời và vật bù được một phần — dựng lại được cái khung và cái đích;
• Kênh vật đứt thì làm cùng bù được trọn, nếu còn ai biết làm;
• Và kênh lời đứt thì hai kênh kia bù được gần hết, vì lời vốn mang ít nhất.

Thứ tự ưu tiên rút ra rất rõ: giữ kênh làm cùng trước hết. Nó khó nhất, mang nhiều nhất, và là kênh duy nhất mà hai kênh kia không bù nổi.

Dấu hiệu sớm chung cho cả ba

• Người làm được ít dần và toàn người lớn tuổi;
• Không ai hỏi về nó nữa — hết người hỏi thì hết dịp truyền;
• Vật mới làm ra khác vật cũ ở những chỗ nhỏ;
• Và khi hỏi thì câu trả lời ngắn dần qua các năm.

Dấu thứ hai là dấu ít ai để ý mà lại quyết định nhất: một thứ chỉ truyền được khi có người muốn nhận. Không có người hỏi thì người biết cũng không có cơ hội kể, và cái biết ấy nằm im cho tới khi mất theo người.

Việc nên làm khi thấy dấu sớm

• Ghi lại ngay phần ghi được, kể cả ghi vụng — bản ghi vụng vẫn hơn không có;
• Giữ lại một vật làm mẫu, và giữ cả vật hỏng vì nó cho thấy chỗ hay hỏng;
• Hỏi khi người biết còn trả lời được — và hỏi về các ca cụ thể chứ đừng hỏi khái quát;
• Và tạo dịp cho người biết có người để kể, vì không có người hỏi thì không có gì truyền.

Bốn việc ấy đều rẻ và đều bị hoãn vì cùng một lý do: chúng không gấp cho tới khi đã muộn. Cửa sổ làm được chúng dài khoảng một thế hệ và nó khép lại mà không báo trước.

Bù lại được bao nhiêu sau khi đứt

• Có bản ghi và có vật thì dựng lại được phần khung và phần đích;
• Phần phán đoán phải tự xây lại bằng số lần làm;
• Và thời gian xây lại gần bằng thời gian ban đầu, chỉ bớt được những nhánh sai.

Nên câu trả lời thực tế là: bù được một phần đáng kể nhưng không bù được thời gian. Và chính vì thế bốn việc rẻ ở trên đáng làm khi còn kịp, thay vì tính chuyện dựng lại sau.

Kênh đứt ở một chỗ mà không đứt ở chỗ khác

• Cùng một thứ có thể còn nguyên ở chỗ này và đã mất ở chỗ kia;
• Nên trước khi coi là mất, hãy hỏi chỗ khác — nhất là chỗ nhiều chặng hơn;
• Và chỗ nhiều chặng thường giữ được lâu hơn, đúng theo cơ chế vách chắn.

Đây là một tin tốt hiếm hoi trong cả phần này: cái mất ở nút có thể còn ở cuối chuỗi. Và vì kênh lời vẫn chạy nên hỏi được từ xa, dù muốn học thật thì vẫn phải tới.

Đây là cách đọc ở mức cơ chế truyền. Mọi việc thật phải hỏi cơ quan có thẩm quyền sở tại, cơ quan đại diện Việt Nam hoặc luật sư.