Vùng phía nam và đông nam Myanmar là nơi sinh sống của người Mon — một trong những dân tộc có lịch sử lâu đời nhất vùng — cùng người Kayin và Kayah. Phần này của Myanmar có vai trò lịch sử lớn hơn nhiều so với mức được biết tới.
- Tiếng Mon thuộc ngữ hệ Nam Á, cùng ngữ hệ với tiếng Việt và tiếng Khmer.
- Người Mon có vai trò quan trọng trong việc truyền bá Phật giáo Theravada vào vùng này.
- Bang Kayin có địa hình núi đá vôi đặc trưng.
- Bang Kayah là bang nhỏ nhất về diện tích.
Người Mon — lớp văn hoá nền
Đây là điểm đáng chú ý nhất về lịch sử vùng này: người Mon là một trong những dân tộc định cư sớm nhất ở vùng đất nay là Myanmar, với các thể chế và trung tâm văn hoá riêng từ rất lâu.
Vai trò lịch sử lớn nhất của họ là trung gian truyền bá Phật giáo Theravada và văn hoá Ấn Độ vào vùng này, qua các cảng trên bờ biển phía nam.
Nhiều yếu tố mà nay được coi là đặc trưng của văn hoá Myanmar nói chung — chữ viết, kiến trúc chùa tháp, thực hành Phật giáo — có gốc từ hoặc đi qua văn hoá Mon.
Về ngôn ngữ, tiếng Mon thuộc ngữ hệ Nam Á — cùng ngữ hệ với tiếng Việt và tiếng Khmer. Đây là mối liên hệ ngôn ngữ xa nhưng có thật giữa người Mon và người Việt.
Hiện nay bang Mon nằm ven biển phía nam, và tiếng Mon vẫn được sử dụng, với các nỗ lực bảo tồn ngôn ngữ và chữ viết.
Người Kayin
Người Kayin — cũng được gọi là Karen — sinh sống chủ yếu ở bang Kayin dọc biên giới Thái Lan, và cả ở vùng châu thổ.
Đây là một nhóm rất đa dạng bên trong, gồm nhiều phân nhóm với ngôn ngữ và tập tục khác nhau đáng kể — nên "người Kayin" là một khái niệm rộng hơn nhiều so với vẻ ngoài.
Về tôn giáo, cộng đồng này có cả người theo Phật giáo, Thiên chúa giáo và tín ngưỡng truyền thống — kết quả của lịch sử tiếp xúc với các giáo sĩ từ thời thuộc địa.
Bang Kayin có cảnh quan rất đặc trưng: các núi đá vôi dựng đứng nhô lên từ đồng bằng, với nhiều hang động có tượng Phật bên trong. Thị trấn Hpa-An là trung tâm của vùng này.
Người Kayah
Bang Kayah là bang nhỏ nhất về diện tích, nằm ở vùng núi giáp Thái Lan.
Đây là vùng có nhiều nhóm dân tộc nhỏ với văn hoá riêng biệt, và trong thời gian dài rất ít tiếp xúc với bên ngoài do địa hình và tình hình.
Vùng này được biết tới bên ngoài chủ yếu qua hình ảnh phụ nữ đeo vòng cổ bằng đồng của một nhóm dân tộc tại đây — một tập tục có ý nghĩa văn hoá phức tạp mà cách trình bày trong du lịch thường đơn giản hoá quá mức.
Đây là điểm đáng nói về cách tiếp cận: tập tục của một cộng đồng không phải là điểm tham quan, và việc du lịch hoá các tập tục này là chủ đề gây tranh luận trong chính giới nghiên cứu và trong cộng đồng liên quan.
Nghề thủ công và văn hoá vật chất
Các dân tộc vùng này có truyền thống dệt phát triển, với hoa văn và kỹ thuật riêng của từng nhóm.
Hoa văn dệt không chỉ là trang trí — chúng mã hoá thông tin về nhóm, về vùng, đôi khi về tình trạng hôn nhân hoặc địa vị của người mặc.
Đây là lý do việc sao chép hoa văn truyền thống mà không ghi nhận nguồn gốc là vấn đề được cộng đồng quan tâm — tương tự các thảo luận về hoa văn dân tộc ở nhiều nước.
Về đi lại
Cần nói rõ: một số khu vực ở các bang này có quy định riêng về việc người nước ngoài được tới, và có khuyến cáo hạn chế.
Dải Tanintharyi — phần cực nam
Xuống hết phía nam là vùng Tanintharyi, dải đất hẹp kẹp giữa núi và biển Andaman.
Đây là vùng có thành phần dân cư pha trộn — người Bamar, người Mon, người Kayin, cùng các cộng đồng gốc Hoa và gốc Nam Á đã định cư từ lâu qua các cảng biển.
Ngoài khơi là quần đảo Myeik, nơi có cộng đồng Moken — những người sống du cư trên biển, với kiến thức về biển, về dòng chảy và về thời tiết tích luỹ qua nhiều thế hệ.
Lối sống này đang thay đổi nhanh dưới tác động của quản lý ngư trường, ranh giới quốc gia trên biển và các sức ép kinh tế — một câu chuyện lặp lại với nhiều cộng đồng sống trên biển ở Đông Nam Á.
Tình hình thay đổi theo thời điểm, nên phải tra cứu khuyến cáo chính thức tại cơ quan có thẩm quyền và tại cơ quan đại diện Việt Nam tại Myanmar trước mọi kế hoạch.
Người Mon có vai trò gì trong lịch sử?
Là trung gian truyền bá Phật giáo Theravada và văn hoá Ấn Độ vào vùng này. Nhiều yếu tố nay coi là đặc trưng Myanmar — chữ viết, kiến trúc chùa tháp — có gốc từ hoặc đi qua văn hoá Mon.
Tiếng Mon liên quan tiếng Việt thế nào?
Cùng ngữ hệ Nam Á với tiếng Việt và tiếng Khmer — mối liên hệ ngôn ngữ xa nhưng có thật.
Bang Kayin có gì đặc biệt?
Cảnh quan núi đá vôi dựng đứng nhô lên từ đồng bằng, với nhiều hang động có tượng Phật. Cộng đồng Kayin rất đa dạng bên trong, gồm nhiều phân nhóm.
Vì sao hoa văn dệt quan trọng?
Vì chúng mã hoá thông tin về nhóm, vùng, đôi khi tình trạng hôn nhân hoặc địa vị — không chỉ là trang trí.
