Người Bamar và văn hoá vùng đồng bằng

Dân tộc chiếm đa số ở Myanmar sinh sống tập trung ở đồng bằng trung tâm, và văn hoá của họ là thứ mà thế giới bên ngoài thường nhận diện là "văn hoá Myanmar" — dù đó chỉ là một phần của bức tranh.

Vùng cư trú và lịch sử

Người Bamar tập trung ở vùng đồng bằng dọc sông Ayeyarwady và vùng khô trung tâm — chính là nơi các kinh đô lịch sử của Myanmar toạ lạc.

Các vương triều Myanmar trong lịch sử có trung tâm ở vùng này, và từ đó mở rộng ảnh hưởng ra các vùng xung quanh với mức độ kiểm soát khác nhau theo từng thời kỳ.

Đây là lý do văn hoá Bamar trở thành văn hoá chủ đạo trong đời sống quốc gia — và cũng là một trong những nguồn của căng thẳng với các nhóm khác về vấn đề bản sắc.

Ngôn ngữ

Tiếng Miến là ngôn ngữ chính thức, dùng trong hành chính, giáo dục và truyền thông toàn quốc.

Ngôn ngữ này thuộc ngữ hệ Hán – Tạng, nhánh Tạng – Miến — cùng ngữ hệ với tiếng Trung nhưng nhánh khác, và không cùng ngữ hệ với tiếng Việt.

Chữ viết Miến có hình dáng tròn rất đặc trưng, dễ nhận ra. Hình dáng này có lý do thực tế: chữ được viết trên lá cọ bằng bút nhọn, và nét thẳng sẽ làm rách lá — nên các nét được bo tròn.

Hệ chữ này có nguồn gốc từ các hệ chữ Ấn Độ, đi vào vùng này cùng với Phật giáo — một dấu vết nữa của ảnh hưởng từ phía tây.

Phật giáo Theravada

Phật giáo Theravada thấm sâu vào đời sống hằng ngày ở mức mà người từ nơi khác tới đều nhận ra ngay.

Biểu hiện cụ thể: chùa và tháp có mặt khắp nơi, từ thành phố tới làng nhỏ; việc cúng dường cho tăng đoàn là sinh hoạt hằng ngày; và truyền thống xuất gia gieo duyên — nhiều nam giới đi tu một thời gian ngắn trong đời, thường là khi còn nhỏ.

Với người Việt, điều này vừa quen vừa lạ — quen vì Việt Nam cũng là nước có truyền thống Phật giáo lâu đời, lạ vì dòng Theravada có hình thức và thực hành khác với Phật giáo Bắc tông phổ biến ở Việt Nam.

Trang phục và diện mạo hằng ngày

Hai thứ mà người tới Myanmar nhận ra ngay.

Longyi — tấm vải quấn quanh thân dưới, cả nam lẫn nữ đều mặc, trong sinh hoạt hằng ngày lẫn khi đi làm. Đây là một trong số ít nước trong khu vực mà trang phục truyền thống vẫn là trang phục thường ngày chứ không chỉ dùng trong lễ hội.

Thanaka — bột màu vàng nhạt làm từ vỏ cây, thoa lên mặt. Vừa để chống nắng, vừa làm mát, vừa mang tính thẩm mỹ. Phụ nữ và trẻ em dùng phổ biến nhất.

Cả hai đều là dấu hiệu văn hoá còn sống chứ không phải di sản bảo tàng, và đó là điều làm Myanmar khác với nhiều nước đã đô thị hoá nhanh hơn trong khu vực.

Ẩm thực

Ẩm thực Bamar nằm giữa ảnh hưởng Ấn Độ và Đông Nam Á, tạo ra hương vị riêng.

Đặc điểm: dùng nhiều dầu, các món cà ri có gia vị nhưng thường không quá cay, và ăn kèm nhiều món phụ cùng lúc.

Món được biết đến nhiều nhất là mohinga — món bún nước dùng cá, được coi là món quốc dân và thường ăn vào bữa sáng. Với người Việt, đây là món rất dễ tiếp cận vì cấu trúc gần với bún, phở.

Nhịp sống và tập quán xã hội

Vài đặc điểm trong đời sống hằng ngày mà người tới Myanmar nhận ra sớm.

Tôn trọng người lớn tuổi và tăng sĩ được thể hiện rõ trong cách chào hỏi, cách ngồi, cách đưa nhận đồ vật. Với người Việt, phần lớn các quy tắc này khá quen thuộc.

Bỏ giày dép khi vào nhà và bắt buộc khi vào khuôn viên chùa — ở Myanmar quy định này nghiêm hơn nhiều nước khác, và áp dụng cho cả khu vực ngoài trời trong khuôn viên chùa.

Dùng tay phải khi đưa hoặc nhận đồ, đặc biệt trong bối cảnh trang trọng.

Không chỉ chân về phía tượng Phật hoặc người khác — quy tắc phổ biến ở các nước Phật giáo Theravada.

Những quy tắc này được thực hiện nghiêm túc chứ không phải hình thức, và tôn trọng chúng là điều cơ bản với người tới đây.

Một nét riêng đáng chú ý: trà lá lên men — lá trà muối chua ăn như một món salad, trộn với đậu rang, tỏi, vừng. Đây là món hiếm thấy ở nơi khác và là đặc trưng ẩm thực Myanmar.