Bagan: đồng bằng của hàng nghìn ngôi tháp

Bagan là di sản nổi tiếng nhất Myanmar — một đồng bằng khô bên sông Ayeyarwady phủ đầy đền tháp gạch xây qua nhiều thế kỷ. Đây là lý do chính khiến nhiều người muốn tới đất nước này.

Vương quốc Bagan

Nơi đây từng là kinh đô của một vương quốc có ảnh hưởng lớn trong khu vực, trong giai đoạn được coi là thời kỳ hình thành của nhà nước Myanmar.

Đây cũng là giai đoạn Phật giáo Theravada được củng cố thành tôn giáo chủ đạo, và việc xây dựng đền tháp gắn với cả tín ngưỡng lẫn với vị thế của người bảo trợ.

Việc xây tháp được coi là hành động tích đức lớn, nên các vua, quan lại và người giàu đều xây — và điều này giải thích vì sao số lượng công trình lại lớn đến vậy trên một diện tích không quá rộng.

Vương quốc suy tàn sau nhiều thế kỷ, nhưng các công trình ở lại, và khí hậu khô của vùng giúp chúng tồn tại.

Kiến trúc

Các công trình ở Bagan xây chủ yếu bằng gạch, với nhiều loại hình khác nhau.

Tháp đặc — khối kiến trúc đặc, không có không gian bên trong, thờ xá lợi hoặc vật thiêng.

Đền có không gian bên trong — với hành lang, tượng Phật và tranh tường. Một số đền lớn có nhiều tầng và lối đi vòng quanh.

Điểm đáng chú ý về kỹ thuật: nhiều công trình có vòm gạch — kỹ thuật cho phép tạo không gian rộng bên trong mà không cần cột giữa, và đây là thành tựu kiến trúc đáng kể của thời kỳ đó.

Bên trong một số đền còn tranh tường cổ, dù nhiều bức đã mờ. Đây là nguồn tư liệu quý về đời sống và tín ngưỡng thời kỳ đó.

Động đất và bảo tồn

Vùng này nằm trong khu vực có hoạt động địa chấn, và các trận động đất trong lịch sử đã gây hư hại cho nhiều công trình.

Công tác trùng tu là chủ đề có tranh luận — một số đợt trùng tu trước đây bị giới chuyên môn đánh giá là không đúng phương pháp bảo tồn, dùng vật liệu và kỹ thuật không phù hợp với công trình gốc.

Đây là bài toán chung của bảo tồn di sản: cân bằng giữa việc giữ nguyên trạng, việc phục hồi, và việc đảm bảo an toàn cho người tham quan.

Cách tham quan

Đi sớm buổi sáng — vừa mát, vừa có sương mù buổi sáng tạo nên cảnh quan đặc trưng, vừa vắng hơn.

Chọn ít đền và xem kỹ — với hàng nghìn công trình, cố đi nhiều là vô nghĩa. Nên chọn vài đền lớn tiêu biểu cộng với một số đền nhỏ vắng.

Thuê hướng dẫn viên — như với mọi khu di tích, phần lớn ý nghĩa nằm ở những thứ không nhìn thấy được.

Về phương tiện, có xe đạp điện, xe ngựa và xe hơi — mỗi loại phù hợp với mức độ đi lại và thời tiết khác nhau.

Lưu ý về việc leo trèo: quy định về việc được leo lên công trình đã thay đổi theo thời gian nhằm bảo vệ di tích và vì lý do an toàn — phải hỏi tại chỗ, không dựa vào ảnh cũ trên mạng.

Thời điểm và chuẩn bị

Mùa khô mát là thời điểm tốt nhất. Mùa nóng ở Bagan rất gay gắt vì đây là vùng khô trung tâm không có bóng râm.

Chuẩn bị: nhiều nước, mũ rộng vành, kem chống nắng, giày dễ tháo — vì phải bỏ giày ở mỗi đền.

So với các quần thể khác trong khu vực

Đặt Bagan cạnh các quần thể đền tháp lớn khác của Đông Nam Á giúp thấy nét riêng của nó.

So với Angkor ở Campuchia — Angkor xây bằng đá với các công trình rất lớn và ít hơn về số lượng; Bagan xây bằng gạch, công trình nhỏ hơn nhưng số lượng lớn hơn nhiều và trải trên đồng bằng rộng.

So với Borobudur ở Indonesia — Borobudur là một công trình duy nhất với quy mô đồ sộ; Bagan là cả một cảnh quan gồm hàng nghìn công trình.

Điểm chung của cả ba: đều gắn với các vương quốc chịu ảnh hưởng văn hoá Ấn Độ, và đều được xây trong những thế kỷ mà các nhà nước Đông Nam Á đang hình thành và củng cố.

Với người đã đi Angkor, Bagan cho trải nghiệm khác hẳn — không phải ở quy mô từng công trình mà ở cảm giác về một cảnh quan phủ đầy tháp trải tới chân trời.

Và như với mọi kế hoạch tới Myanmar, tra cứu khuyến cáo đi lại chính thức tại cơ quan có thẩm quyền ở thời điểm đi.