Ba kênh truyền và tầm của từng kênh

Một thứ đi được bao xa không do bản thân nó mà do kênh nó dùng. Ba kênh, ba tầm rất khác nhau, và chọn kênh là việc làm được.

Kênh một: bằng lời

• Tầm xa nhất — chỉ cần một người kể lại là qua được một chặng;
• Nhưng lọc mạnh nhất — mỗi lần kể lại rơi mất phần không diễn đạt được;
• Và dễ biến dạng, vì người kể lại điền vào chỗ mình không nhớ.

Nên qua kênh lời, cái đi xa là khung và tên. Phần chi tiết thì rơi ở một hai chặng đầu, và người ở cuối chuỗi nhận được một thứ đúng về đại thể mà sai gần hết về cụ thể.

Kênh hai: bằng vật

• Tầm trung bình — vật đi được đúng số chặng mà hàng đi được;
• Nhưng không biến dạng — vật tới nơi thì y nguyên;
• Và nó mang theo phần mà lời không tả được — người nhận cầm lên là thấy.

Đây là kênh duy nhất đi xa được mà không mất chi tiết. Đổi lại, nó chỉ mang được phần đọng lại trong vật; phần thuộc về cách làm ra nó thì không đi theo.

Kênh ba: bằng làm cùng

• Tầm ngắn nhất — thường không qua nổi một chặng;
• Nhưng truyền được gần như trọn vẹn, kể cả phần không ai nói ra được;
• Và nó cần nhiều lần chứ không một lần, nên nó cần cả thời gian lẫn sự gần.

Nên phần cốt lõi của mọi việc đều đi bằng kênh này, và đó là lý do nó ở lại chỗ nó sinh ra. Muốn nó đi xa thì phải có người đi theo nó — tức chuyển sang một cơ chế khác hẳn.

Ba kênh bù cho nhau

• Lời mang cái khung đi xa;
• Vật mang chi tiết đi vừa;
• Làm cùng mang trọn nhưng đi gần;
• Và dùng cả ba thì được nhiều hơn dùng một.

Cách phối hợp thường thấy: gửi vật kèm lời mô tả, rồi có một lần tới làm cùng. Ba bước ấy cộng lại truyền được gần trọn qua một khoảng cách mà không kênh nào đơn lẻ vượt nổi.

Kênh nào đang dùng thì đoán được tầm

• Thấy một thứ ở rất xa chỗ gốc — gần như chắc nó đi bằng lời, nên hãy kiểm phần chi tiết;
• Thấy nó nguyên vẹn ở một chỗ xa — thì có người đã tới, hoặc có vật đã đi;
• Và thấy hai chỗ xa nhau làm giống hệt nhau tới từng bước nhỏ — chắc chắn đã có người đi lại giữa hai chỗ.

Phép đọc ngược này cho một thông tin mà bản đồ không cho: hai chỗ giống nhau tới mức nào thì có bấy nhiêu người qua lại giữa chúng. Và đó là cách biết được những mối liên hệ không ai ghi lại.

Chọn kênh khi muốn giữ một thứ

• Muốn nó lan rộng thì dùng lời, và chấp nhận chỉ phần khung đi được;
• Muốn nó nguyên vẹn ở một chỗ khác thì phải có người đi;
• Và muốn nó không mất khi người làm không còn thì phải ghi lại — dù ghi lại chỉ giữ được một phần.

Việc thứ ba hay bị hoãn vì ai cũng thấy ghi lại là không đủ. Nhưng một phần ghi lại được vẫn hơn hẳn không gì, và phần ấy còn cho người sau một chỗ để bắt đầu thay vì bắt đầu từ con số không.

Kênh nào rẻ nhất để thử trước

• Lời rẻ nhất — thử được ngay và bỏ cũng không tiếc;
• Vật tốn hơn nhưng vẫn rẻ so với đi lại;
• Và làm cùng tốn nhất, nên chỉ nên dùng sau khi hai kênh kia đã cho biết có đáng hay không.

Thứ tự thử hợp lý vì thế là từ rẻ tới đắt: nghe kể trước, xin một vật mẫu, rồi mới tính chuyện đi. Làm ngược thì tốn công lớn nhất vào lúc biết ít nhất.

Kênh nào người ta hay nhầm là đủ

• Nghe kể kỹ rồi tưởng đã biết — nhầm phổ biến nhất, vì lời kể nghe rất đầy đủ;
• Có vật trong tay rồi tưởng làm lại được — vật cho biết đích chứ không cho biết đường;
• Và xem một lần rồi tưởng đã học — một lần chỉ cho một trường hợp.

Ba nhầm lẫn này đều có chung một dạng: nhận được phần dễ rồi tưởng đó là toàn bộ. Cách tự kiểm rất gọn — thử làm một lần, và chỗ nào lúng túng thì đó là phần chưa nhận được.

Đây là cách đọc ở mức cơ chế truyền. Mọi việc thật phải hỏi cơ quan có thẩm quyền sở tại, cơ quan đại diện Việt Nam hoặc luật sư.