Quan hệ Việt Nam – Myanmar: nền tảng và thực tế

Hai nước cùng trong ASEAN, quan hệ ngoại giao đã nửa thế kỷ, và có những điểm chung về lịch sử lẫn văn hoá nhiều hơn người ta thường nghĩ.

Nền tảng ngoại giao

Quan hệ ngoại giao được thiết lập năm 1975, và từ đó tới nay đã có nửa thế kỷ quan hệ chính thức.

Khuôn khổ đa phương quan trọng nhất là ASEAN, mà Myanmar gia nhập năm 1997 — sau Việt Nam hai năm.

Trong khối, hai nước cùng thuộc nhóm gia nhập sau, và có trình độ phát triển gần nhau hơn so với các thành viên sáng lập.

Điểm chung nhiều hơn người ta nghĩ

Đây là phần đáng chú ý với người tìm hiểu Myanmar từ góc nhìn Việt Nam.

Địa lý tương tự — cùng là nước Đông Nam Á lục địa, cùng có đồng bằng châu thổ lớn ở hạ lưu một con sông chính, cùng có vùng núi với nhiều dân tộc thiểu số, cùng có bờ biển dài.

Nông nghiệp tương tự — lúa nước là nền, với nhịp mùa vụ theo gió mùa.

Lịch sử thuộc địa — cả hai đều trải qua giai đoạn thuộc địa và đấu tranh giành độc lập trong thế kỷ 20.

Cấu trúc dân tộc — dân tộc đa số ở đồng bằng, nhiều dân tộc thiểu số ở vùng núi — là mô hình chung của cả hai nước.

Những điểm chung này khiến người Việt thường hiểu Myanmar dễ hơn so với người từ các nền văn hoá xa hơn.

Phật giáo — điểm nối văn hoá

Cả hai đều là nước có truyền thống Phật giáo lâu đời, dù khác dòng — Myanmar theo Theravada, Việt Nam chủ yếu theo Bắc tông.

Nhưng nền giá trị chung thì gần: quan niệm về nghiệp báo, về công đức, về tôn trọng tăng đoàn, về vai trò của chùa trong cộng đồng.

Việt Nam cũng có cộng đồng Phật giáo Theravada ở Nam Bộ, nên dòng này không xa lạ hoàn toàn với người Việt.

Đây là điểm nối mà các hoạt động giao lưu văn hoá và tôn giáo giữa hai nước thường dựa vào.

Một điểm chung nữa: tín ngưỡng dân gian

Như đã nói ở chuyên mục tôn giáo, cả hai nước đều có mô hình Phật giáo cùng tồn tại với tín ngưỡng dân gian bản địa.

Ở Myanmar là thờ nat; ở Việt Nam là thờ Mẫu, thờ thành hoàng, thờ tổ tiên.

Cấu trúc rất giống: tôn giáo lớn lo phần giải thoát, tín ngưỡng dân gian lo việc cụ thể của đời này, và hai hệ sắp xếp theo trật tự chứ không loại trừ nhau.

Với người Việt tìm hiểu văn hoá Myanmar, đây là chỗ mà hiểu biết về văn hoá của chính mình giúp ích trực tiếp.

Thực tế hiện nay

Cần nói thẳng phần này. Bối cảnh tại Myanmar những năm gần đây ảnh hưởng tới mọi mặt của quan hệ hai nước — thương mại, đầu tư, giao lưu, đi lại.

Với người Việt quan tâm, nguyên tắc là: tách rõ giữa hiểu biết lâu dài và hành động ngắn hạn.

Hiểu biết về địa lý, lịch sử, văn hoá Myanmar có giá trị bền vững và đáng đầu tư bất kể tình hình.

Giao lưu văn hoá và học thuật

Bên cạnh quan hệ chính trị và kinh tế, có những kênh giao lưu khác đáng nói.

Phật giáo — các đoàn tăng ni và cư sĩ đi lại giữa hai nước, và Myanmar là một trong những điểm mà người Việt quan tâm tu học Theravada hướng tới.

Nghiên cứu — giới nghiên cứu Đông Nam Á học ở Việt Nam quan tâm tới Myanmar về khảo cổ, ngôn ngữ và dân tộc học, vì những điểm tương đồng và khác biệt với Việt Nam đều có giá trị so sánh.

Ngôn ngữ — số người Việt học tiếng Miến rất ít, và ngược lại. Đây là khoảng trống mà ai lấp được sẽ có vị thế riêng.

Điểm cuối đáng chú ý với người trẻ: trong một lĩnh vực mà rất ít người có chuyên môn, người có sẽ hiếm — và hiểu biết sâu về Myanmar là thứ có giá trị lâu dài bất kể tình hình ngắn hạn.

Còn các quyết định về đi lại, kinh doanh hay làm việc thì phải dựa trên thông tin cập nhật tại thời điểm, từ cơ quan đại diện Việt Nam tại Myanmar và cơ quan có thẩm quyền.