Nghề không phải chở gì

Có một nhóm nghề mà số chặng không chạm tới. Ở nơi nhiều chặng, nhóm ấy có lợi thế lớn nhất — và nó lớn hơn người ta tưởng.

Vì sao nhóm này miễn nhiễm

• Không có gì phải qua cửa hẹp nào — nên chi phí chặng bằng không;
• Ngưỡng của nó gần như vô hạn;
• Và nó làm được ở chỗ bậc năm cũng như ở chỗ bậc không.

Nên với nhóm này, số chặng thôi là một biến. Mọi cách đọc ở các phần trước vẫn đúng cho vùng quanh nó, nhưng không đúng cho chính nó.

Nhóm này gồm những gì

• Việc phục vụ người ở ngay đó — khách tới chỗ mình, không phải hàng đi tới khách;
• Việc mà kết quả là một thứ không có khối lượng;
• Việc dạy và truyền lại — thứ truyền đi không chiếm chỗ;
• Và việc mà người làm tự di chuyển thay vì gửi hàng.

Loại thứ tư là loại hay bị quên: người đi thì rẻ hơn hàng đi rất nhiều ở phần lớn chuỗi. Nên chuyển từ gửi hàng sang tự đi là một cách đổi nghề sang nhóm này mà không đổi việc.

Giới hạn thật của nhóm này

• Vẫn cần vài thứ từ ngoài — dụng cụ, vật tư, thứ để học;
• Nên nó không hoàn toàn miễn nhiễm, chỉ là phần chịu chặng rất nhỏ;
• Và trần của nó là số người quanh đó, đúng như mọi nghề hướng vào.

Nên đổi lại cho việc không có ngưỡng là có một trần thấp. Đó là đánh đổi thường trực của cả nhóm, và không có cách nào tránh nó ngoài việc làm cho vùng quanh đó đông thêm.

Phá trần mà vẫn không chở gì

• Để khách đi tới mình — khi ấy trần là bán kính khách chịu đi, không phải số người quanh đó;
• Tự đi tới khách theo vòng — trần là quãng mình đi được trong một vòng;
• Và truyền lại cho người ở chỗ khác — trần trở thành số người mình dạy được.

Ba cách ấy đều giữ được tính chất không chở gì và đều nâng được trần. Cách thứ hai là cách cũ nhất và vẫn hiệu quả ở những nơi nhiều chặng — vì một người đi qua ba chặng vẫn rẻ hơn ba chuyến hàng qua ba chặng.

Nhóm này ở bậc thấp thì sao

• Mất lợi thế tương đối — vì ở đó mọi nghề đều chịu ít chặng;
• Và chịu cạnh tranh từ xa, vì người ở xa cũng tới được;
• Nên ưu thế của nó tỉ lệ thuận với số chặng của chỗ ấy.

Đây là một trong ít trường hợp mà bậc chặng cao là lợi thế rõ ràng. Người làm nghề nhóm này ở chỗ nhiều chặng gần như không có đối thủ từ xa — hàng rào chặn người khác vào chứ không chặn mình.

Đếm nhóm này ở một chỗ

• Đi một vòng và hỏi nghề nào không phải gửi gì đi cũng không phải nhận gì về;
• Con số ấy thường lớn hơn dự đoán;
• Và tỉ lệ của nó trên tổng nghề cho biết chỗ ấy tự lo được tới đâu.

Tỉ lệ ấy là một cách đo sức chịu đựng của cả một chỗ: chỗ có tỉ lệ cao thì một tuyến ngừng cũng không làm ngừng phần lớn hoạt động. Và tỉ lệ ấy thường cao nhất đúng ở những chỗ nhiều chặng nhất.

Chuyển một nghề sang nhóm này

• Đổi từ bán thứ mình làm sang bán việc mình làm — khách mang vật tới, mình xử lý;
• Hoặc đi tới chỗ khách thay vì gửi hàng;
• Và hoặc dạy lại cho người ở đó tự làm, rồi sống bằng phần dạy.

Ba cách ấy giữ nguyên tay nghề mà đổi hẳn cơ chế chịu chặng. Không phải nghề nào cũng chuyển được, nhưng nhiều nghề chuyển được một phần — và một phần thôi cũng đủ làm chỗ dựa khi phần kia rơi ra ngoài ngưỡng.

Nhóm này lớn tới đâu ở một chỗ

• Tỉ lệ của nó cao nhất ở chỗ nhiều chặng — vì các nhóm khác rơi ra ngoài ngưỡng;
• Nên chỗ càng xa thì phần hoạt động còn lại càng nghiêng về nhóm này;
• Và đó là lý do chỗ xa không vắng người làm mà chỉ khác cơ cấu.

Hiểu điều này sửa được một ngộ nhận phổ biến: bậc chặng cao không có nghĩa là ít việc. Nó có nghĩa là danh sách việc khác đi — và danh sách ấy nghiêng hẳn về nhóm không phải chở gì.

Đây là cách đọc, không phải một mô tả đầy đủ. Mọi việc thật liên quan tới lao động hay kinh doanh phải hỏi cơ quan có thẩm quyền sở tại, cơ quan đại diện Việt Nam hoặc luật sư.