Nông nghiệp Myanmar: lúa gạo và sinh kế của phần lớn dân số

Nông nghiệp là nguồn sinh kế của phần lớn người Myanmar, và lúa gạo là trung tâm của nó — với một lịch sử đáng chú ý mà ít người bên ngoài biết.

Một lịch sử đáng chú ý

Đây là dữ kiện mà nhiều người bất ngờ: trong nửa đầu thế kỷ 20, Myanmar là nước xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới.

Vùng châu thổ Ayeyarwady được khai phá quy mô lớn trong thời thuộc địa, biến vùng đầm lầy thành đồng lúa, và gạo từ đây đi khắp châu Á.

Vị thế đó đã mất trong nửa sau thế kỷ 20. Các nguyên nhân thường được nêu: chính sách kinh tế, chiến tranh và bất ổn, hạ tầng xuống cấp, và thiếu đầu tư vào giống cùng kỹ thuật.

Điều đáng nói là các điều kiện tự nhiên cơ bản vẫn còn — đất, nước, khí hậu. Đây là lý do nông nghiệp Myanmar thường được nhắc tới như một tiềm năng chưa khai thác hết.

Lúa gạo hiện nay

Lúa vẫn là cây trồng chính về diện tích và về vai trò lương thực.

Vùng trồng chính là châu thổ Ayeyarwady — nơi có nước dồi dào và đất phù sa. Các vùng khác trồng lúa ở mức độ khác nhau tuỳ điều kiện nước.

Về năng suất, Myanmar thấp hơn các nước trồng lúa hàng đầu trong khu vực. Các nguyên nhân gồm giống, phân bón, kỹ thuật canh tác, và đặc biệt là thất thoát sau thu hoạch do thiếu hạ tầng bảo quản, chế biến.

Đây chính là điểm mà kinh nghiệm Việt Nam có giá trị — Việt Nam đã đi qua quá trình nâng năng suất và cải thiện chuỗi sau thu hoạch, và đó là thứ có thể chia sẻ.

Đậu và cây lấy dầu

Ngoài lúa, các loại đậu là nhóm xuất khẩu quan trọng của Myanmar, với thị trường chính là các nước Nam Á nơi đậu là nguồn đạm chính trong bữa ăn.

Đây là mặt hàng phù hợp với vùng khô trung tâm, nơi không trồng được lúa nước nhưng trồng được cây chịu hạn.

Vừng và các cây lấy dầu cũng phổ biến ở vùng khô — dầu ăn từ các loại hạt này là một phần của ẩm thực Myanmar.

Cây trồng theo vùng

• Châu thổ — lúa nước, cây ăn quả nhiệt đới;
• Vùng khô trung tâm — đậu, vừng, cây lấy dầu, cọ đường;
• Cao nguyên Shan — chè, cà phê, rau quả ôn đới;
• Vùng núi phía bắc và tây — canh tác nương, cây lương thực địa phương;
• Và ven biển — dừa, cây ăn quả, kết hợp với nghề cá.

Sự phân hoá này tạo tính bổ sung giữa các vùng — và đó là lý do mạng lưới thương mại nội địa dọc sông Ayeyarwady đã hình thành từ rất sớm.

Thách thức

Các vấn đề mà nông nghiệp Myanmar đối mặt khá rõ.

Hạ tầng thuỷ lợi — phần lớn canh tác phụ thuộc nước mưa, nên nhạy cảm với biến động thời tiết.

Tiếp cận vốn — nông dân nhỏ khó vay để đầu tư giống, phân bón, thiết bị.

Chuỗi sau thu hoạch — thiếu kho bảo quản, cơ sở sấy và chế biến, dẫn tới thất thoát và giảm giá trị.

Giao thông — chi phí vận chuyển từ vùng sản xuất tới thị trường cao, ăn vào lợi nhuận của người trồng.

Và vấn đề quyền sử dụng đất — một chủ đề phức tạp và nhạy cảm, đặc biệt ở các vùng có tranh chấp.

Tiềm năng và góc nhìn Việt Nam

Với người Việt quan tâm, có mấy điểm đáng chú ý.

Điều kiện tự nhiên tương đồng — cùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, cùng nền nông nghiệp lúa nước, nên kinh nghiệm chuyển giao được.

Các lĩnh vực có thể hợp tác — giống, kỹ thuật canh tác, thiết bị nông nghiệp, và công nghệ chế biến sau thu hoạch.

Nhịp mùa vụ và đời sống nông thôn

Ở vùng châu thổ, nhịp một năm bám theo mùa mưa, và cấu trúc khá giống đồng bằng Việt Nam.

Đầu mùa mưa là làm đất và gieo cấy; giữa mùa là chăm sóc; cuối mùa mưa vào đầu mùa khô mát là thu hoạch.

Mùa khô sau thu hoạch là mùa của lễ hội, cưới xin và các việc lớn của gia đình — đúng như ở nông thôn Việt Nam, khi đã xong mùa và có thóc trong nhà.

Vùng có thuỷ lợi tốt có thể làm thêm vụ trong mùa khô, nhưng diện tích này còn hạn chế — đây là một trong những chỗ mà đầu tư hạ tầng có thể tạo thay đổi lớn nhất.

Với người quan tâm hợp tác nông nghiệp, hiểu nhịp này là điều cơ bản — mọi kế hoạch về giống, vật tư hay thu mua đều phải bám lịch mùa vụ của vùng cụ thể.

Nhưng cần thực tế: mọi hoạt động kinh doanh tại Myanmar hiện nay phải được đánh giá cùng với rủi ro về tình hình. Đây là điều kiện tiên quyết, và thông tin phải tra cứu tại cơ quan có thẩm quyền cùng các nguồn chính thức ở thời điểm quan tâm.