Myanmar trong khu vực: vị trí giữa các nước lớn

Myanmar nằm giữa hai nước đông dân nhất thế giới và giáp năm nước. Vị trí đó định hình quan hệ đối ngoại của nước này theo cách mà ít nước khác trong khu vực phải đối mặt.

Vị trí đặc biệt trên bản đồ

Có một điều về Myanmar mà bản đồ cho thấy ngay: đây là nước duy nhất nằm giữa Trung Quốc, Ấn Độ và Đông Nam Á cùng lúc.

Điều này có nghĩa Myanmar là điểm nối trên bộ giữa Nam Á và Đông Nam Á — vai trò mà không nước nào khác có thể thay.

Đồng thời nước này có bờ biển nhìn ra Ấn Độ Dương, trong khi các nước ASEAN lục địa khác chủ yếu hướng ra Biển Đông và vịnh Thái Lan.

Với Trung Quốc, đây là lối ra Ấn Độ Dương ngắn nhất cho các tỉnh nội địa phía tây nam — và đó là cơ sở của các dự án hạ tầng được bàn tới trong nhiều năm.

Quan hệ với các láng giềng lớn

Trung Quốc — láng giềng có đường biên dài nhất và là đối tác thương mại lớn, với dòng hàng hoá qua cửa khẩu ở bang Shan.

Ấn Độ — quan hệ nằm trong chính sách hướng Đông của nước đó, và Myanmar là cửa ngõ trên bộ tới ASEAN. Hạ tầng kết nối còn hạn chế do địa hình khó khăn ở vùng núi phía tây.

Thái Lan — láng giềng có quan hệ kinh tế và xã hội chặt, với lưu lượng người và hàng hoá lớn qua biên giới phía đông.

Bangladesh và Lào — đường biên ngắn hơn và quan hệ ở quy mô nhỏ hơn.

Bài toán cân bằng

Vị trí giữa các nước lớn tạo ra một bài toán quen thuộc trong quan hệ quốc tế: làm sao giữ được không gian tự chủ khi ở giữa các trung tâm quyền lực.

Đây là bài toán mà nhiều nước ở vị trí tương tự đều phải giải, và cách tiếp cận phổ biến là đa dạng hoá quan hệ thay vì nghiêng hẳn về một phía.

Với người Việt, đây là chủ đề quen thuộc — Việt Nam cũng ở vị trí phải cân bằng quan hệ với các nước lớn, và các nguyên tắc chung khá giống nhau.

Trong ASEAN

Myanmar gia nhập ASEAN năm 1997, và tư cách thành viên mang lại khuôn khổ hợp tác kinh tế cùng diễn đàn khu vực.

Về địa lý, Myanmar thuộc nhóm ASEAN lục địa cùng Việt Nam, Lào, Campuchia và Thái Lan — nhóm có nhiều điểm chung về nông nghiệp, về sông Mekong hoặc các hệ sông lớn, và về cấu trúc dân tộc.

Vai trò của Myanmar trong khối chịu ảnh hưởng của tình hình trong nước, và đây là chủ đề được bàn trong khuôn khổ khối — bài này nêu thực tế đó mà không đi vào đánh giá.

Các hành lang kinh tế được bàn tới

Vì vị trí đặc biệt, có nhiều ý tưởng về hành lang kinh tế đi qua Myanmar.

• Tuyến nối tây nam Trung Quốc với vịnh Bengal;
• Tuyến nối đông bắc Ấn Độ với Thái Lan qua lãnh thổ Myanmar;
• Các cảng nước sâu phục vụ trung chuyển;
• Và kết nối trong khuôn khổ tiểu vùng với các nước ASEAN lục địa.

Thực tế thì tiến độ của các dự án này phụ thuộc nhiều yếu tố — vốn, địa hình, và quan trọng nhất là ổn định.

Sông Mekong và tiểu vùng

Có một khuôn khổ khu vực mà Myanmar tham gia và đáng chú ý với người Việt: hợp tác tiểu vùng Mekong mở rộng.

Myanmar nằm trong tiểu vùng này cùng Việt Nam, Lào, Campuchia, Thái Lan và phần tây nam Trung Quốc — dù sông Mekong chỉ chảy qua một phần nhỏ lãnh thổ Myanmar ở vùng biên giới phía đông.

Khuôn khổ này tập trung vào kết nối hạ tầng, thương mại và các vấn đề xuyên biên giới — quản lý nguồn nước, môi trường, y tế.

Với người Việt, đây là điểm mà quan hệ với Myanmar có tính đa phương, bên cạnh quan hệ song phương và khuôn khổ ASEAN.

Cạnh tranh ảnh hưởng

Vị trí đặc biệt của Myanmar khiến nước này là nơi mà lợi ích của nhiều bên giao nhau.

Điều này có hai mặt. Mặt thuận — nhiều bên quan tâm đầu tư vào hạ tầng và có thể mang lại nguồn lực. Mặt khó — dễ bị cuốn vào cạnh tranh giữa các bên và mất không gian tự chủ.

Đây là bài toán mà mọi nước ở vị trí trung gian đều phải giải, và cách xử lý của mỗi nước là chủ đề mà giới nghiên cứu quan hệ quốc tế theo dõi sát.

Đây lại là bài học đã nêu ở chuyên mục kinh tế: vị trí thuận lợi là điều kiện cần chứ không phải điều kiện đủ — nó chỉ thành lợi thế khi có hạ tầng, thể chế và ổn định đi kèm.