Đếm chặng của một chỗ

Số chặng đếm được bằng mấy câu hỏi, không cần bản đồ. Nhưng có bốn chỗ dễ đếm sai, và cả bốn đều làm con số nhỏ đi so với thực tế.

Câu hỏi để đếm

• Từ đây ra tới đường chính phải sang mấy lần;
• Mỗi lần sang thì đổi sang cái gì — để chắc đó là một chặng thật chứ không phải một lần dừng;
• Có lần nào phải chờ tới hôm sau không — chặng ấy nặng hơn hẳn các chặng khác;
• Và mùa nào thì khác.

Bốn câu này hỏi được bất cứ ai ở đó, và câu trả lời gần như luôn nhất quán — vì đây là chuyện người ta làm hằng ngày chứ không phải chuyện phải nhớ.

Sai lệch một: đếm chuyến người mà quên chuyến hàng

• Người đi được bằng cách mà hàng không đi được;
• Nên chuỗi cho hàng thường dài hơn chuỗi cho người;
• Và người trả lời thường kể chuỗi của người, vì đó là cái họ tự đi.

Cách bù: hỏi riêng cho hàng, và hỏi cho loại hàng mình quan tâm — vì mỗi loại có một chuỗi riêng.

Sai lệch hai: đếm vào mùa thuận

• Vài tháng trong năm một chặng có thể không đi được, và khi ấy chuỗi dài thêm;
• Người trả lời thường mô tả trạng thái thường ngày, không phải trạng thái xấu nhất;
• Và trạng thái xấu nhất mới là trạng thái phải lên kế hoạch cho.

Nên luôn hỏi thêm một câu: quãng nào trong năm khó nhất và lúc ấy phải đi thế nào. Con số của quãng ấy mới là con số đáng dùng.

Sai lệch ba: bỏ qua chặng cuối

• Ra tới hành lang chưa phải là tới đích — còn phần đi tiếp trên hành lang;
• Và chỗ rời hành lang ở đầu kia cũng là một lần đổi;
• Nên chuỗi trọn vẹn dài hơn phần người ta hay kể.

Với việc so hai chỗ thì đếm tới hành lang là đủ, vì phần chung bỏ qua được. Với việc tính chi phí thật thì phải đếm trọn — và hai cách đếm cho hai con số khác nhau.

Sai lệch bốn: nhầm một lần dừng với một chặng

• Dừng để nghỉ không phải một chặng — không có đổi gì cả;
• Đổi người lái mà giữ nguyên phương tiện thì thường không tính;
• Nhưng đổi người chịu trách nhiệm thì có tính, vì rủi ro đứt ở đúng chỗ ấy.

Ranh giữa hai trường hợp cuối hẹp nhưng quan trọng: chặng được định nghĩa bởi chỗ trách nhiệm chuyển tay, không phải bởi chỗ bánh xe dừng lại. Đếm theo trách nhiệm thì con số khớp với rủi ro thật.

Đếm xong thì ghi lại cái gì

• Số chặng thường ngày và số chặng mùa khó;
• Chặng nào hẹp nhất và hẹp vì cái gì;
• Chặng nào phải chờ qua đêm;
• Và ai chịu trách nhiệm ở từng chặng.

Bốn dòng ấy là toàn bộ hồ sơ của một chỗ theo cách đọc này, và chúng dùng được nhiều năm vì phần lớn không đổi nhanh.

Hỏi ai thì ra số đúng nhất

• Người chở hàng thường xuyên — họ đếm bằng chính công việc của mình;
• Người bán thứ phải nhập từ ngoài vào — giá của họ đã tính trọn chuỗi;
• Và người mới chuyển tới trong năm gần đây — họ vừa đi trọn chuỗi cả hai chiều và còn nhớ rõ.

Ba nguồn ấy cho ba con số hơi khác nhau, và phần trùng của ba là con số chắc. Người sống ở đó lâu mà ít đi đâu thì không phải nguồn tốt cho việc này — không phải vì họ không biết, mà vì chuỗi ấy không nằm trong việc hằng ngày của họ.

Ghi lại bằng con số hay bằng câu chuyện

• Con số dễ so giữa hai chỗ nhưng mất hết chi tiết;
• Câu chuyện giữ được chi tiết nhưng không so được;
• Nên ghi cả hai: một con số ở đầu và ba bốn dòng chi tiết phía dưới.

Cách ghi ấy dùng được cho cả hai việc — chọn giữa nhiều chỗ thì nhìn con số, chuẩn bị cho một chỗ cụ thể thì đọc chi tiết. Bỏ một trong hai là bỏ mất một nửa giá trị của công đã đếm.

Đây là cách đọc, không phải một mô tả đầy đủ và không phải khuyến cáo đi lại. Mọi việc thật phải hỏi cơ quan có thẩm quyền sở tại, cơ quan đại diện Việt Nam hoặc luật sư.