Trước khi có nhà nước Myanmar hiện đại, vùng đất này đã có nhiều vương quốc với văn hoá riêng — và Bagan là đỉnh cao của giai đoạn đó, để lại di sản mà tới nay vẫn là biểu tượng của cả nước.
- Các thành bang Pyu là những trung tâm đô thị sớm nhất được biết tới tại đây.
- Các thành cổ Pyu được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới.
- Người Mon có vai trò trung gian truyền bá Phật giáo Theravada.
- Vương quốc Bagan thịnh vượng trong các thế kỷ 11 tới 13.
Các thành bang Pyu
Đây là lớp đô thị sớm nhất được biết tới trên vùng đất nay là Myanmar — một loạt thành bang ở vùng trung tâm, tồn tại nhiều thế kỷ trước khi Bagan nổi lên.
Các thành này có tường thành bằng gạch, hệ thống thuỷ lợi, và đã tiếp nhận Phật giáo cùng nhiều yếu tố văn hoá từ Ấn Độ qua đường thương mại.
Ba thành cổ Pyu được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới — đây là di sản thế giới đầu tiên của Myanmar, và cho thấy tầm quan trọng của lớp lịch sử này.
Điểm đáng chú ý về kỹ thuật: người Pyu đã có hệ thống tưới tiêu quy mô lớn ở vùng khô trung tâm — cơ sở cho mọi nhà nước sau này ở vùng đó.
Vương quốc Mon ở phía nam
Song song với vùng trung tâm, người Mon xây dựng các trung tâm ở vùng ven biển phía nam, với các cảng trên tuyến hàng hải nối vịnh Bengal với Đông Nam Á.
Vai trò lịch sử lớn nhất của họ, như đã nói ở chuyên mục dân tộc, là trung gian truyền bá Phật giáo Theravada và văn hoá Ấn Độ vào toàn vùng.
Nhiều yếu tố mà nay được coi là đặc trưng Myanmar — hệ chữ viết, kiến trúc chùa tháp, các thực hành Phật giáo — đi qua trung gian Mon trước khi lan lên phía bắc.
Vương quốc Bagan
Từ thế kỷ 11, Bagan trở thành trung tâm của một vương quốc lớn, thống nhất phần lớn vùng đất nay là Myanmar lần đầu tiên.
Đây được coi là giai đoạn hình thành của bản sắc Myanmar — khi Phật giáo Theravada được củng cố thành tôn giáo chủ đạo, và khi các yếu tố văn hoá từ nhiều nguồn hoà lại.
Di sản vật chất là hàng nghìn đền tháp trên đồng bằng khô bên sông Ayeyarwady, xây trong khoảng hai thế kỷ — quy mô cho thấy sự thịnh vượng và tổ chức của vương quốc này.
Vương quốc suy tàn vào cuối thế kỷ 13, với các nguyên nhân mà giới nghiên cứu còn thảo luận — áp lực từ bên ngoài, vấn đề nội bộ, và có thể cả yếu tố kinh tế khi quá nhiều đất đai và của cải được chuyển cho các cơ sở tôn giáo.
Giai đoạn phân tán
Sau Bagan là giai đoạn nhiều thế lực cùng tồn tại — các vương quốc ở đồng bằng, các thể chế Shan ở cao nguyên, vương quốc Rakhine ở phía tây, và các trung tâm Mon ở phía nam.
Đây là mô hình lặp lại trong lịch sử vùng này: giai đoạn thống nhất xen kẽ với giai đoạn phân tán, và ranh giới giữa các thế lực thay đổi theo sức mạnh từng lúc.
Điểm quan trọng để hiểu: vùng núi và vùng đồng bằng chưa bao giờ là một khối thống nhất chặt chẽ trong phần lớn lịch sử — và đây là nền của những vấn đề sẽ nói ở các bài sau.
Vì sao lớp lịch sử này đáng biết
Ba lý do.
Thứ nhất, nó giải thích di sản — Bagan, các thành Pyu, các di tích Mon đều là những gì người tới Myanmar sẽ thấy.
Thứ hai, nó cho thấy vị trí giao thoa — vùng đất này tiếp nhận ảnh hưởng từ Ấn Độ qua đường biển và đường bộ, rồi phát triển thành bản sắc riêng.
So với lịch sử Việt Nam cùng thời
Đặt hai dòng lịch sử cạnh nhau cho thấy điểm chung và điểm khác đáng chú ý.
Cùng thời với Bagan, Việt Nam đang ở giai đoạn các triều đại độc lập đầu tiên sau thời kỳ Bắc thuộc — cũng là giai đoạn xây dựng bản sắc và củng cố nhà nước.
Điểm khác lớn nhất là nguồn ảnh hưởng văn hoá: Việt Nam chịu ảnh hưởng chủ yếu từ phương Bắc với Nho giáo, chữ Hán và mô hình hành chính Trung Hoa; Myanmar chịu ảnh hưởng từ phía tây với Phật giáo Theravada, chữ viết gốc Ấn Độ và mô hình vương quyền theo truyền thống Ấn Độ.
Điều này giải thích vì sao hai nước cùng ở Đông Nam Á lục địa nhưng có văn hoá khác nhau rõ — về chữ viết, về tổ chức nhà nước, về hình thức tôn giáo.
Với người Việt tìm hiểu, đây là góc nhìn hữu ích: Myanmar cho thấy một nhánh phát triển khác của cùng khu vực, và so sánh hai nhánh làm rõ đặc điểm của cả hai.
Thứ ba, nó đặt nền cho cấu trúc hiện tại — mô hình trung tâm đồng bằng với vành đai núi có gốc rễ từ rất xa, không phải sản phẩm của thời hiện đại.
Pyu là gì?
Các thành bang đô thị sớm nhất trên vùng đất nay là Myanmar, với tường thành gạch và hệ thống thuỷ lợi quy mô lớn. Ba thành cổ Pyu là Di sản Thế giới UNESCO đầu tiên của nước này.
Người Mon đóng vai trò gì?
Trung gian truyền bá Phật giáo Theravada và văn hoá Ấn Độ vào toàn vùng qua các cảng phía nam — chữ viết, kiến trúc chùa tháp đều đi qua trung gian này.
Bagan quan trọng thế nào?
Thống nhất phần lớn vùng đất lần đầu tiên từ thế kỷ 11, và là giai đoạn hình thành bản sắc Myanmar khi Phật giáo Theravada được củng cố.
Điều gì lặp lại trong lịch sử vùng này?
Giai đoạn thống nhất xen kẽ với giai đoạn phân tán — và vùng núi với vùng đồng bằng chưa bao giờ là một khối thống nhất chặt chẽ trong phần lớn lịch sử.
